Μετά το συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ «Έβρος – 17 μέρες μετά», που προβλήθηκε πέρυσι στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, ο σκηνοθέτης Σάκης Γιούμπασης επιστρέφει με ένα ακόμη δυνατό φιλμ. Η νέα του ταινία, «Η επιστροφή που δεν έγινε: Κύπρος 1974-2024», εντάσσεται στο ελληνικό πρόγραμμα του 27ου Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, στο τμήμα ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ+, και θα προβληθεί από τις 7 έως τις 21 Μαρτίου 2025.

Με αφορμή την προβολή της ταινίας, συζητήσαμε με τον κ. Γιούμπαση για την έμπνευση πίσω από το έργο του, τις δυσκολίες που αντιμετώπισε κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων και τη δύναμη του ντοκιμαντέρ ως μέσο διατήρησης της ιστορικής μνήμης. Οι ερωτήσεις που ακολουθούν επιχειρούν να φωτίσουν τις πτυχές αυτής της συγκλονιστικής ιστορίας.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΚΟΝΔΡΑΝΗ

Τι σας ώθησε να ασχοληθείτε με το θέμα της τουρκικής εισβολής του 1974 και των συνεπειών της;
Πάντα υπήρχε το ενδιαφέρον για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ για τις συνέπειες της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο στη ζωή των ανθρώπων. Η πρώτη επαφή με τις συνέπειές της ήταν όταν αντίκρισα την περίκλειστη Αμμόχωστο και είδα τη βίαιη διακοπή της τουριστικής και γεμάτης τότε ζωής παραλίας της Αμμοχώστου. Βλέποντας τα νεκρά κτήρια που αφέθηκαν στην φθορά του χρόνου, ήθελα να ερευνήσω πώς οι άνθρωποι αντιμετώπισαν αυτή τη βίαιη αλλαγή στη ζωή τους. Αφετηρία όμως για το ντοκιμαντέρ ήταν η γνωριμία με τον κ. Κωστάκη Ανδρέου, οποίος μου διηγήθηκε την ιστορία του ως αιχμάλωτος στην Τουρκία μετά την εισβολή και το πώς ξανά δημιούργησε τη ζωή του μετά την αιχμαλωσία παραμένοντας προσηλωμένος στον στόχο του.

Αντιμετωπίσατε δυσκολίες στην εύρεση και προσέγγιση των ανθρώπων που μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους;
Δεν υπήρξαν ιδιαίτερες δυσκολίες στην εύρεση των ανθρώπων, πέρα από τον χρόνο που απαιτείται πάντα σε αυτού του είδους την εργασία. Στο ντοκιμαντέρ παρουσιάζουν την ιστορία τους και τις εμπειρίες τους 18 πρωταγωνιστές, οι οποίοι με εμπιστεύτηκαν και μοιράστηκαν μαζί μου και με το κοινό την ιστορία τους, αφού τους γνώρισα και είχαν το ελεύθερο να διηγηθούν ότι θεωρήσαν σημαντικό για αυτούς να γίνει γνωστό στο κοινό, χωρίς καθοδήγηση από ερωτήσεις.

Πιστεύετε ότι το ζήτημα της Κύπρου και των προσφύγων του 1974 έχει τύχει της προσοχής που του αξίζει από τη διεθνή κοινότητα;
Μετά από 50 χρόνια κατοχής το πρόβλημα παραμένει άλυτο, άρα δεν έχει τύχη της προσοχής που έπρεπε, παρόλο που το ζήτημα της Κύπρου και των προσφύγων του 1974 έχει αναγνωριστεί από τη διεθνή κοινότητα μέσω ψηφισμάτων του ΟΗΕ, που ζητούν σεβασμό στην κυριαρχία της Κυπριακής Δημοκρατίας και επιστροφή των εκτοπισμένων.

Πιστεύετε ότι ο κινηματογράφος και το ντοκιμαντέρ μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και στη δικαίωση των ανθρώπων που υπέφεραν;
Ο κινηματογράφος και το ντοκιμαντέρ διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, αποτυπώνοντας γεγονότα και προσωπικές μαρτυρίες. Η καταγραφή των μαρτυριών των ανθρώπων για τα γεγονότα που βίωσαν όταν αντιμετώπισαν μία κρίση, όπως και στην περίπτωση των πρωταγωνιστών του ντοκιμαντέρ, είναι σημαντική για να μείνουν ζωντανές οι μνήμες στο πέρασμα του χρόνου και να μεταδοθούν στις νεότερες γενιές. Επίσης, το ντοκιμαντέρ μπορεί να κάνει γνωστό στο ευρύ κοινό πτυχές του προβλήματος των προσφύγων τις οποίες δεν θα μπορούσε να μάθεις αλλιώς και αυτός είναι ένας τρόπος να συμβάλει στην δικαίωση.

Όπως και το προηγούμενο ντοκιμαντέρ σας “Έβρος, 17 ημέρες μετά” για την φωτιά στον Έβρο που ξεκίνησε στις 19 Αυγούστου του 2023 και 17 μέρες μετά έγινε η μεγαλύτερη πυρκαγιά που καταγράφηκε στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια, ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις στη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ που αγγίζει τόσο βαθιά τραυματικά γεγονότα;
Η μεγαλύτερη πρόκληση για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ είναι ο σεβασμός στα γεγονότα και στους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτό. Πρέπει να υπάρχει αντικειμενική καταγραφή των γεγονότων και των μαρτυριών, χωρίς να επηρεάζεται η διήγηση των συμμετεχόντων. Πρέπει να υπάρχουν αξιόπιστες και διασταυρωμένες πληροφορίες. Το σημαντικότερο είναι να χτίσει ο δημιουργός εμπιστοσύνη με τους συνεντευξιαζόμενους.

Υπάρχουν άλλες ιστορίες ή θεματικές που θα θέλατε να εξερευνήσετε στο μέλλον μέσω του κινηματογράφου;
Ναι, και πηγή έμπνευσης είναι η επικαιρότητα και τα ιστορικά γεγονότα.

Περισσότερα για το ντοκιμαντέρ εδώ.