Με αφορμή την επέτειο των 50 χρόνων από τον θάνατο του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης παρουσιάζει μια συναυλία-φόρο τιμής στον σπουδαίο Ρώσο συνθέτη. Πρωταγωνιστής της βραδιάς, ο χαρισματικός βιολονίστας Ανδρέας Παπανικολάου, ο οποίος αναλαμβάνει να ερμηνεύσει το ιδιαίτερα απαιτητικό Πρώτο Κοντσέρτο για Βιολί. Με αφορμή την εμφάνισή του, μιλήσαμε μαζί του για την προσωπική σχέση του με το έργο του Σοστακόβιτς, τις προκλήσεις του ρεπερτορίου, τη διδασκαλία, αλλά και τη σημερινή εικόνα της κλασικής μουσικής στην Ελλάδα.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΚΟΝΔΡΑΝΗ

Τι μπορούμε να περιμένουμε από τη συναυλία “Αφιέρωμα στον Σοστακόβιτς”; Μιλήστε μας για το Κοντσέρτο για βιολί αρ.1 σε λα ελάσσονα, έργο 77 που θα μας παρουσιάσετε. 

Φέτος συμπληρώνονται 50 χρόνια από το θάνατο του σπουδαίου Ρώσου συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους και διεθνώς δημοφιλέστερους συνθέτες του 20ου αιώνα. Τόσο τα συμφωνικά του έργα, τα κοντσέρτα αλλά και η πλούσια μουσική δωματίου κατέχουν διαχρονικά ιδιαίτερη θέση στη διεθνή μουσική σκηνή.
Το πρώτο κοντέρτο για βιολί του Σοστακόβιτς χαρακτηρίζεται από εσωτερικό λυρισμό και βάθος συναισθημάτων, από έντονη δραματουργία και εκρηκτικό δυναμισμό, χαρακτηριστικά που αντικατοπτρίζουν τον ταραχώδη και ανήσυχο ψυχισμό του συνθέτη. 
Για κάθε βιολονίστα το έργο αυτό αποτελεί μια σοβαρή πρόκληση όχι μόνο εξαιτίας του υψηλού βαθμού τεχνικής δυσκολίας του αλλά και λόγω της τρομερής συναισθηματικής φόρτισης που το κατακλύζει, κάτι που ο ερμηνευτής καλείται να διαχειριστεί καθόλη τη διάρκειά του. 
Ο Σοστακόβιτς μεγάλωσε στην πρώην Σοβιετική Ένωση σε μια περίοδο που το σκληρό και αυταρχικό καθεστώς του Στάλιν ασκούσε έντονες πιέσεις και σοβαρούς περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης. Βιώνοντας συχνά την αιχμηρή κριτική ή ακόμη και την καθολική απαγόρευση δημόσιας εκτέλεσης των έργων του ο συνθέτης ζούσε μονίμως υπό τον φόβο της εξορίας ή ακόμη και της θανάτωσής του. Λέγεται πως πολύ συχνά ξενυχτούσε στα σκαλοπάτια έξω από την πόρτα του σπιτιού του, για να μην κινδυνεύσει η οικογένειά του όταν θα έρχονταν να τον συλλάβουν.
Το αργό πρώτο μέρος του κοντσέρτου με τον τίτλο Νυχτερινό, ένα εσωστρεφές και ιδιαίτερα σκοτεινό μέρος, χαρακτηρίζεται από συναισθήματα αγωνίας, αβεβαιότητας και απόγνωσης καθρεφτίζοντας ίσως τον εσωτερικό κόσμο του συνθέτη. Ακολουθεί ένα γρήγορο και δυναμικό Scherzo με έντονη ειρωνική και σαρκαστική χροιά. Ακόμη και μέσα στα δεινά και τους φόβους του, ο Σοστακόβιτς δεν έχανε το χιούμορ και την ευκαιρία για σάτιρα. Το τρίτο και κεντρικό μέρος του κοντσέρτου, μια πανέμορφη Passacaglia, πρόκειται ενδεχομένως για ένα από τα βαθύτερα συγκινητικά και δραματικά μέρη της παγκόσμιας μουσικής φιλολογίας. Μία εκτενής συγκλονιστική σόλο καντέντσα οδηγεί στο τέταρτο και τελευταίο μέρος του έργου, μια βιρτουόζικη και φλογερή Burlesque η οποία θα κορυφωθεί σε ένα θυελλώδες κι εκρηκτικό φινάλε. 

Το κοντσέρτο αυτό συγκαταλέγεται ανάμεσα στα μεγαθήρια όλων των εποχών στο είδος του. Γράφτηκε το 1947-48 και αφιερώθηκε στο στενό του φίλο και σπουδαίο βιολονίστα Ντέιβιντ Όιστραχ αλλά παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο κοινό το1955 και μετά τον θάνατο του Στάλιν.

Πώς έγινε η επιλογή του ρεπερτορίου για αυτή τη βραδιά;

Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης τιμά τη μνήμη του μεγάλου Ρώσου συνθέτη με δύο σημαντικά του έργα σε μία ιδιαίτερα συμβολική ημέρα. Η 9η Μαΐου είναι ημέρα γιορτής της Ευρώπης. Σηματοδοτεί την επέτειο της ιστορικής διακήρυξης Σουμάν το 1950, η οποία θεωρείται το θεμέλιο της σημερινής Ευρώπης και γιορτάζεται η ενότητα, η ειρήνη και η συνεργασία της. Στην πατρίδα του Σοστακόβιτς αυτή είναι η ημέρα της Νίκης, καθώς ήταν η 9η Μαΐου του 1945 όταν υπογράφτηκε το σύμφωνο της γερμανικής παράδοσης στη Σοβιετική Ένωση.
Εκτός από το πρώτο κοντσέρτο για βιολί στο οποίο προαναφέρθηκα, η ορχήστρα  θα ερμηνεύσει τη σουίτα από την πολυπαθή όπερα Λαίδη Μάκμπεθ. Το έργο αυτό, αν και αρχικά πετυχημένο, έτυχε περιπετειώδους συνέχειας όταν το 1936 προκάλεσε τις θηριώδεις αντιδράσεις του καθεστώτος. Λέγεται πως κατά τη διάρκεια παράστασης στην οποία ο Στάλιν ήταν παρόντας ο ίδιος σηκώθηκε ενοχλημένος και αποχώρησε αποδοκιμάζοντας το έργο. Την επομένη κιόλας ημέρα ο συνθέτης δέχτηκε δριμεία επίθεση από την φιλοκυβερνητική εφημερίδα Πράβντα και ακολούθησε η παύση και απαγόρευση της όπερας. 
Τη στιγμή που η ανθρωπότητα στις ημέρες μας βιώνει σε παγκόσμιο επίπεδο καταστάσεις έντονης αναταραχής και ανακατατάξεων η μουσική του Σοστακόβιτς θα μας υπενθυμίσει την αξία της διαφύλαξης της ελευθερίας του λόγου και της έκφρασης ως Αρχή της δημοκρατίας.

Έχετε μια εντυπωσιακή πορεία στη μουσική από μικρή ηλικία. Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίσατε;

Κάθε ηλικία και περίοδος είχε και έχει τις δικές της προκλήσεις. Κάθε συναυλία με φέρνει αντιμέτωπο με τις ψηλότερες απαιτήσεις και προσδοκίες από τον εαυτό μου καθώς η μουσική είναι μια τέχνη που εκθέτει τον εκτελεστή. Η αδιάκοπη προσπάθεια για βελτίωση, η πειθαρχία καθώς και η διαχείριση της πίεσης πριν από κάθε εμφάνιση είναι συνεχείς αγώνες.
Μία νέα πρόκληση αποτελεί και η προσεχής πρώτη μου εκτέλεση του εξαιρετικά απαιτητικού κοντσέρτου του Σοστακόβιτς την οποία παρά ταύτα αναμένω με ιδιαίτερο ενθουσιασμό. 

Υπήρξε κάποιος μουσικός ή δάσκαλος που επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο που προσεγγίζετε το βιολί; 

Στη μουσική μου διαδρομή είχα την τύχη να γνωρίσω σπουδαίες προσωπικότητες αποκομίζοντας μοναδικές εμπειρίες από την κάθε μια.  Υπήρξαν μουσικοί που επηρέασαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι και προσεγγίζω το βιολί, όχι μόνο μέσα από τη διδασκαλία τους αλλά και από την συνολική τους παρουσία, την προσωπικότητα, το ήθος και την στάση τους απέναντι στην τέχνη. Ιδιαίτερη θέση έχουν η δασκάλα μου στην Ελλάδα Κα Ειρήνη Ντράγκνεβα και ο κύριος δάσκαλός μου στον Καναδά Taras Gabora που χωρίς την έμπνευση, στήριξη και εμπιστοσύνη τους η πορεία μου ενδεχομένως να μην ήταν η ίδια.
Συγχρόνως, πρότυπα και σημαντική πηγή έμπνευσης υπήρξαν μεγάλοι ερμηνευτές που είχα την τύχη να ακούσω ζωντανά ή μέσα από ηχογραφήσεις τους και οι οποίοι συνέβαλαν φανερά στην αναζήτηση και διαμόρφωση της μουσικής μου αντίληψης κι αισθητικής. Παράλληλα, κάθε μουσική συνεργασία με εξαιρετικούς μουσικούς επί σκηνής είναι μια μοναδική εμπειρία που μου αφήνει ένα πολύ προσωπικό αποτύπωμα.

Διδάσκετε στο Νέο Ωδείο Θεσσαλονίκης. Τι είναι αυτό που σας συναρπάζει περισσότερο στη διδασκαλία;

Προσωπικά αντιλαμβάνομαι την διδασκαλία ως μια βαθιά και ουσιαστική διαδικασία η οποία εμπεριέχει πολυδιάστατες πτυχές κι επίπεδα. Δεν πρόκειται απλώς για μετάδοση γνώσεων ιδίως όταν αφορά σε μια τέχνη όπως η μουσική.
Παρακολουθώ με μεγάλο ενδιαφέρον το κάθε στάδιο που τα παιδιά κατακτούν μια δεξιότητα, ξεπερνούν ένα εμπόδιο ή ανακαλύπτουν κι εμπλουτίζουν σιγά σιγά τη μουσική τους προσωπικότητα. Η βασική μου επιδίωξη είναι να μεταδώσω όσα περισσότερα μπορώ από το μεγαλείο αυτής της υπέρτατης τέχνης, μαζί με την αγάπη και τον σεβασμό που τρέφω για αυτήν.
Είναι συναρπαστικό και συγχρόνως γεμάτο προκλήσεις να συμβάλλεις μαζί με τους μαθητές στη διαμόρφωση ενός προσωπικού τρόπου έκφρασης και αντίληψης της μουσικής αλλά και πέρα αυτής.

Πώς βλέπετε τη σύγχρονη μουσική σκηνή στην Ελλάδα; Υπάρχουν ευκαιρίες για νέους μουσικούς;

Η κλασική μουσική είναι μία τέχνη με βαθιές ρίζες και παγκόσμια αξία. Στην πατρίδα μας βρίσκονται κορυφαίοι μουσικοί των οποίων το επίπεδο δεν υστερεί σε τίποτα απολύτως σε σύγκριση με εκείνο μουσικών από άλλες χώρες. Υπάρχουν σημαντικοί φορείς που παράγουν και προάγουν την τέχνη αυτή όπως οι Κρατικές ορχήστρες Αθηνών και Θεσσαλονίκης, η ΕΛΣ, τα Μέγαρα Αθηνών και Θεσσαλονίκης καθώς και κάποια φεστιβάλ και μέσω των οποίων υπάρχει μια διαχρονική και σημαντική συμβολή στον πολιτισμό μας. 
Πέραν όμως τούτων, η αλήθεια είναι πως στην  Ελλάδα ο χώρος της κλασικής μουσικής δεν τυγχάνει της εκτίμησης και της στήριξης που του αναλογεί. Στις χώρες της Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης, ορχήστρες, αίθουσες συναυλιών και όπερες βρίσκονται σχεδόν σε κάθε μικρή ή μεγάλη πόλη αποτελώντας αναπόσπαστο κομμάτι του πολιτισμού τους. Από την άλλη, στη δική μας χώρα, ορχήστρες και αίθουσες υπάρχουν ελάχιστες και όπερα μονάχα μία!
Η σύγχρονη Ελλάδα με την ιστορία και τον αρχαίο πολιτισμό που έχει κληρονομίσει θα έπρεπε να πρωτοστατεί στον πολιτισμό και τις τέχνες και να αποτελεί παγκόσμιο παράδειγμα. Αντιθέτως, θεωρώ πως στερείται πολιτιστικής κουλτούρας και παιδείας και βιώνει μια συστηματική απαξίωση και περιθωριοποίηση. Για τους νέους μουσικούς η πραγματικότητα είναι ομιχλώδης. Για να έχουν προοπτική χρειάζεται συνδυασμός ταλέντου και ικανοτήτων, εξωστρέφειας και στρατηγικής ώστε να αξιοποιήσουν τις υπάρχουσες ευκαιρίες αλλά και ενδεχομένως να δημιουργήσουν νέες. 

Υπάρχει κάποιο όνειρο ή project που θα θέλατε να πραγματοποιήσετε στο μέλλον

Θεωρώ εμάς τους βιολονίστες ιδιαίτερα τυχερούς! Με ένα τόσο μεγαλειώδες και πλούσιο ρεπερτόριο οι επιλογές είναι πραγματικά άφθονες! Υπάρχουν αρκετές ιδέες κατά νου που αφορούν τόσο σολιστικές εμφανίσεις όσο και μουσικής δωματίου με ενδιαφέρουσες συμπράξεις και ποικίλο πρόγραμμα. 
Οι παράγοντες και οι συνθήκες όμως που συντελούν εν τέλει στην πραγματοποίηση μιας συναυλίας, όπως προανέφερα, είναι αρκετοί και πολύπλοκοι κρατώντας δυστυχώς πολλές από αυτές μονάχα στην ιδέα… Ελπίζω λοιπόν, αν όχι όλες, κάποιες απ’ αυτές να υλοποιηθούν στο μέλλον.