Όταν ένα εγκαταλελειμμένο οικόπεδο στο δήμο Νεάπολης-Συκιών μεταμορφώνεται σε έναν ζωντανό, καρποφόρο χώρο μάθησης, συμμετοχής και συλλογικής φροντίδας, τότε δεν μιλάμε απλώς για έναν νέο αστικό κήπο — αλλά για ένα παράδειγμα της πράσινης μετάβασης στην πιο ανθρώπινη και ριζική της μορφή. Το πρώτο Αστικό Βρώσιμο Δάσος στην Ελλάδα, καρπός της συνεργασίας ανάμεσα στον Δήμο Νεάπολης-Συκεών, τη συλλογικότητα Μαμαγαία και τον συνεταιρισμό cob.gr, είναι ένα έργο που γεννήθηκε μέσα από την ανάγκη για βιώσιμες λύσεις και γρήγορα εξελίχθηκε σε ένα ζωντανό κύτταρο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, επαφής με τη γη και επανασύνδεσης με τη φύση.

Η δύναμη αυτής της πρωτοβουλίας αποτυπώθηκε και οπτικά: ο σκηνοθέτης Γιώργος Ντάλης κατέγραψε τη δημιουργία του Βρώσιμου Δάσους σε ένα ντοκιμαντέρ που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, το Ρωγμές Πρασίνου, φωτίζοντας τις ιστορίες των ανθρώπων που το οραματίστηκαν, το φρόντισαν, το μεγάλωσαν. Με αφορμή την προβολή του ντοκιμαντέρ, συνομιλούμε με τη συλλογικότητα Μαμαγαία και τον Γιώργο Ντάλη για τη γέννηση του έργου, τις προκλήσεις, τις μικρές και μεγάλες αλλαγές που έφερε, αλλά και για τη δύναμη που μπορεί να έχει ένα κομμάτι γης όταν καλλιεργείται με αγάπη, γνώση και κοινό όραμα.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΚΟΝΔΡΑΝΗ

Ποια ήταν η αρχική αφορμή για τη δημιουργία του πρώτου Αστικού Βρώσιμου Δάσους στην Ελλάδα; Πώς ξεκίνησε αυτό το ταξίδι;

[Μαμαγαία]
Το 2023, η Παρή Γεννίτσαρη, Αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος-Πρασίνου και Κλιματικής Κρίσης του Δήμου Νεάπολης-Συκεών επικοινώνησε με τη Μαμαγαία ζητώντας να γνωριστούμε και να διερευνήσουμε μία συνεργασία στο πλαίσιο της δημιουργίας ενός αστικού οπωρώνα. Παράλληλα, η Μαμαγαία διατηρεί από το 2017 συνεργασία με το cob.gr, ένα συνεταιρισμό ανθρώπων που δραστηριοποιούνται, μεταξύ άλλων, στο πεδίο της περμακουλτούρας. Η συνεργασία αυτών των τριών φορέων ήρθε να πλαισιώσει τη φιλοσοφία και την προσέγγιση που δημιούργησε τελικά το πρώτο αστικό Βρώσιμο Δάσος στην Ελλάδα.

Βρισκόμαστε σε μια εποχή όπου η πράσινη μετάβαση είναι επείγουσα. Τι σημαίνει για εσάς – και για την πόλη – η έννοια ενός “βρώσιμου δάσους”;

[Μαμαγαία]
Η πράσινη μετάβαση είναι πράγματι επείγουσα, είναι ένα γεγονός αδιαμφισβήτητο που διαπιστώνουμε καθημερινά σε μίκρο και μάκρο επίπεδο στις ζωές μας. Ωστόσο, δεν είναι δεδομένο ότι η πόλη γνωρίζει ποιες είναι οι δίοδοι και τα μέσα που μπορούν να μας μετατοπίσουν ομαλά και δίκαια από την τρέχουσα συνθήκη σε μία πιο βιώσιμη, ανθρώπινη πραγματικότητα.

Το Βρώσιμο Δάσος είναι μία ουσιαστική πραγματική απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις. Είναι ένα επιτυχημένο ζωντανό παράδειγμα του πώς πολλαπλοί φορείς (τοπική αυτοδιοίκηση, ΟΚοιΠ) μπορούν να συνάψουν νέες μορφές συνεργασίας και, προσκαλώντας πολίτες και σχολικές κοινότητες, να εφαρμόσουν λύσεις βασισμένες στη φύση (Nature Based Solutions – NBS), να ενεργοποιήσουν τη γειτονιά, να την πρασινίσουν, να της προσφέρουν μία εναλλακτική πηγή βιώσιμης τροφής. Το Βρώσιμο Δάσος αποτελεί καρπό του μοιράσματος των αναγκών, προτάσεων και επιθυμιών μίας ζωηρής κοινότητας ανθρώπων και φορέων. Καθώς, το Δάσος εξελίσσεται και μετατρέπεται σε έναν ανοιχτό χώρο βιωματικής περιβαλλοντικής εκπαίδευσης προσφέρει επιπλέον πολλαπλασιαστικά οφέλη χάρη στον αντίκτυπο που ασκεί στις μικρές μαθήτριες και μαθητές που μεγαλώνουν και καλλιεργούνται γύρω και μέσα του. 


Ο χώρος στον οποίο δημιουργήθηκε το δάσος ήταν ένα πρώην σκουπιδότοπος. Πώς επηρεάζει αυτή η μεταμόρφωση τη συμβολική και πραγματική διάσταση του έργου;

[Μαμαγαία]
Το Βρώσιμο Δάσος δεν είναι μια επιχείρηση καλλωπισμού. Αποτελεί πρωτίστως ένα εγχείρημα κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού. Σίγουρα υπάρχει η εξωραϊστική διάσταση, αλλά η μεταμόρφωση του αντικατοπτρίζει μία πιο ουσιαστική αλλαγή στο χαρακτήρα του χώρου και τη μετατροπή του τόπο. Δε μιλάμε πλέον για εγκατάλειψη και απαξίωση, αλλά για έναν ζωντανό τόπο περιβαλλοντικής μάθησης που μέχρι σήμερα έχει φιλοξενήσει εκατοντάδες μαθητές και μαθήτριες. Καλωσορίζει την κοινότητα μέσα του και την καλεί να έρθει σε επαφή με το χώμα, να σκαλίσει, να φυτέψει, να εξοικειωθεί με έννοιες και πρακτικές της αστικής καλλιέργειας και της αναγεννητικής γεωργίας και να βιώσει πολυαισθητηριακά το χώρο. Μας καλεί να τον φροντίσουμε και να μάθουμε από αυτό.

Το ντοκιμαντέρ καταγράφει όχι μόνο τη μεταμόρφωση του χώρου αλλά και των ανθρώπων. Ποιες προσωπικές ιστορίες σας άγγιξαν ιδιαίτερα;

[Γιώργος Ντάλης]
Στη μεγάλη εικόνα αυτό που μου προκάλεσε θετική εντύπωση είναι η αγκαλιά που έδωσαν όλες οι ομάδες ανθρώπων προς το έργο. Μπορούσες να δεις ξεκάθαρα το ενδιαφέρον στα παιδιά, στους εργάτες, στους πολίτες. Αν ξεχώριζα όμως κάποια ιστορία που να αφορούσε ένα πρόσωπο, αυτή θα ήταν η περίπτωση ενός παιδιού από το Γυμνάσιο το οποίο ουσιαστικά σνόμπαρε το σχολείο και σε κάποιο βαθμό και τη δράση την ίδια αλλά στη πορεία έβλεπες ότι αποκτούσε μια διάθεση φροντίδας προς το βρώσιμο δάσος.


Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η σημασία της επαφής με τη γη και την τροφή μέσα στο αστικό περιβάλλον; Μπορεί η πόλη να ξαναγίνει ένα μέρος καλλιέργειας και συνύπαρξης;
[Μαμαγαία]
Η καλλιέργεια της τροφής εντός της πόλης αποτελεί ένα μέσο “επανασύνδεσης” με τη φύση και επαναπροσδιορισμού της σχέσης φύσης-ανθρώπου. Είναι δηλαδή μία δίοδος να συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε αλληλοεξαρτώμενα μέρη ενός συστήματος με ανθρώπινα και μη- όντα, σε μία εποχή όπου ο άνθρωπος εθελοτυφλεί μπροστά στα όρια των οικοσυστημάτων εξαντλώντας τους πόρους τους, καθοδηγούμενος από τον γνώμονα του οικονομικού κέρδους και την πεποίθηση ότι έχει δικαίωμα “κυριαρχίας” επί της φύσης.
Επίσης, η αστική καλλιέργεια μας βοηθάει, να αντιληφθούμε και να κατανοήσουμε τους κύκλους των εποχών, να ξανασυνδεθούμε με την εποχικότητα και την εντοπιότητα των προϊόντων που καταναλώνουμε. Αυτό είναι πολύ σημαντικό να γίνει, σε μία εποχή ψευδούς “αφθονίας” που μας υπαγορεύει πως τα πάντα είναι συνεχώς διαθέσιμα παντού.
Είναι σχεδόν ανεξάντλητη η λίστα με τα οφέλη της επαφής με τη γη και την τροφή μέσα στο αστικό περιβάλλον. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε ακόμη για την έννοια της διατροφικής κυριαρχίας (food sovereignty ) ή για τις εκπαιδευτικές διαστάσεις του ζητήματος.
Ειδικά η εκπαιδευτική διάσταση δεν είναι καθόλου αμελητέα. Είναι εύκολο να παρατηρήσει κανείς πως για τους περισσότερους ενήλικες, και ειδικά για τα παιδιά, η αντίληψη για την τροφή, το πώς καλλιεργείται, πώς φτάνει στο πιάτο μας, γιατί χρειάζεται να είναι και πώς μπορεί να γίνει βιώσιμη, είναι ελλειπής. Το ίδιο το Βρώσιμο Δάσος, ωστόσο, είναι η απόδειξη ότι η πόλη μπορεί να ξαναγίνει ένα μέρος καλλιέργειας και συνύπαρξης. Ο χώρος μετατρέπεται σιγά σιγά σε Πρότυπο Κόμβο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Τα εργαστήρια βιωματικής εκπαίδευσης στο Βρώσιμο Δάσος παρέχουν μία μοναδική ευκαιρία στα παιδιά να αναπτύξουν φροντιστικές σχέσεις με το περιβάλλον και την ομάδα, να διερευνήσουν και να ανακαλύψουν νέες διαστάσεις της βιώσιμης διατροφής και της αστικής καλλιέργειας.”

Υπάρχουν σχέδια να επεκταθεί αυτό το μοντέλο και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας; Θα μπορούσε να γίνει ένα κίνημα;

[Μαμαγαία]
Έχουν υπάρξει αρκετά αιτήματα για να δημιουργηθούν περισσότερα Βρώσιμα Δάση, τόσο από Δήμους όσο και από πολίτες, ωστόσο ένα τέτοιο εγχείρημα απαιτεί αρκετούς πόρους, οι οποίοι δεν είναι διαθέσιμοι. Έχουμε, επίσης, συναντήσει μία γενικευμένη δυσπιστία στο παρελθόν όσον αφορά τις πρακτικές και τη φιλοσοφία της περμακουλτούρας. Ευτυχώς, μετά την επιτυχία του εγχειρήματος του Βρώσιμου Δάσους, βλέπουμε αυτές οι στάσεις καταρρίπτονται. Ελπίζουμε φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης και πρωτοβουλίες πολιτών να προχωρήσουν σε περισσότερα τέτοια εγχειρήματα και είμαστε πάντα στη διάθεση τους για να τους υποστηρίξουμε και να προσφέρουμε εργαλεία και εφόδια που θα διασφαλίσουν την ευόδωση των προσπαθειών τους.


Τι κρατάτε εσείς οι ίδιοι από αυτή την εμπειρία; Ποιες είναι οι δικές σας “ρωγμές πρασίνου” – προσωπικά και συλλογικά;

[Γιώργος Ντάλης]
Αυτό που κρατάω από όλη τη δράση έχοντας την ιδιότητα του κινηματογραφιστή είναι η σημασία της συνεργασίας. Για το βρώσιμο δάσος είδαμε τους βασικούς πρωταγωνιστές της(Δήμος Νεάπολης Συκεών, mamagea) να συνεργάζονται άψογα μεταξύ τους και να φέρουν στο τραπέζι μία ιδέα μαζί με την cob.gr καλώντας επίσης κι άλλα σύνολα ανθρώπων(5ο γυμνάσιο, πολίτες, εργάτες) όπου ο καθένας παίζει το σημαντικό του ρόλο όσον αφορά το Βρώσιμο Δάσος.

[Μαμαγαία]
Είναι τρομερά ενδιαφέρον και ενθαρρυντικό το πώς οι παρεμβάσεις που ξεκινούν από ένα μικρό επίπεδο μιας σχολικής τάξης μπορούν να φέρουν αλλαγές σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο. Ανοίγεται ο δρόμος για μία νέα ματιά στον τρόπο που τα παιδιά αντιλαμβάνονται τον εαυτό, την ομάδα, την ίδια την εκπαίδευση, τη σχέση τους με τη φύση, τους άλλους και ευρύτερα το δημόσιο χώρο, τη γειτονιά και τη θέση τους σε αυτή.

Ακόμη το πώς τα παιδιά κρατάνε μέσα τους αυτή την εμπειρία ως σημείο αναφοράς για τη φροντίδα του Βρώσιμου Δάσους. Το ότι το νιώθουν δικό τους και θέλουν να το προσέχουν είναι κάτι που φανερώνει την επιτυχία μίας τέτοιας παρέμβασης. Όταν εμπλέκουμε ενεργά τη χρήστρια ή τον χρήστη σε όλα τα στάδια σχεδιασμού, υλοποίησης και αξιολόγησης ενός έργου, χτίζεται ένα αποτέλεσμα που εκτείνεται σε βάθος χρόνου και εξασφαλίζει βιωσιμότητα για την ομάδα και για το ίδιο το εγχείρημα. Οι ρωγμές πρασίνου για τη Μαμαγαία είναι αυτά τα εγχειρήματα που όχι μόνο σπάνε το κυριολεκτικό τσιμέντο για να πρασινίσουν την γκρίζα πόλη, αλλά που σπάνε επίσης τα στεγανά του ανθρώπινου μυαλού και των δύσκαμπτων συστημάτων που γίνονται τροχοπέδη σε ιδέες, δράσεις και παρεμβάσεις που ανοίγουν το δρόμο σε μία δίκαιη πράσινη μετάβαση.