Η επικοινωνία είναι η γέφυρα που μας ενώνει, αλλά τι συμβαίνει όταν τη χάνουμε; Στο ντοκιμαντέρ 
Αυτή που ελπίζει | The One Who Hopes, ο σκηνοθέτης Στρατής Χατζηελενούδας διερευνά το νόημα της γλώσσας, της απώλειας και της σύνδεσης μέσα από μια ξεχωριστή ιστορία. Από τους εκτροφείς καναρινιών που διδάσκονται τη «γλώσσα» των πουλιών μέχρι την προσωπική του εμπειρία με έναν φίλο που έχασε τη φωνή του λόγω ALS, η ταινία εξελίσσεται σε μια ποιητική αναζήτηση της ανθρώπινης επικοινωνίας. Με φόντο ένα δυστοπικό τοπίο, η αφήγηση συνδυάζει την τεχνητή νοημοσύνη, την οικολογία και τη σχέση μας με τη φύση, δημιουργώντας ένα πολυεπίπεδο κινηματογραφικό ταξίδι.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΚΟΝΔΡΑΝΗ

Πως δημιουργήθηκε το ντοκιμαντέρ; Ποια ήταν η έμπνευση; Είδα στους τίτλους τέλους πως το αφιερώνεις σε έναν φίλο σου που έχασε τη φωνή του από την ασθένεια ALS. Τι συνέβη;

Αυτό το ντοκιμαντέρ ξεκίνησε πριν από 6 χρόνια, όταν άρχισα να παρακολουθώ τους εκτροφείς καναρινιών που έπαιρναν μέρος σε διαγωνισμούς τραγουδιού, το οποίο μου έκανε τρομερή εντύπωση και ξεκίνησε όλη η ιδέα πως ήθελα να κάνω ένα ντοκιμαντέρ για την επικοινωνία και τη γλώσσα με αφορμή αυτούς τους ανθρώπους. Συγκεκριμένα προσπαθούσαν να μάθουν τη γλώσσα των πουλιών και όπως λένε, πρόκειται για μια ξένη γλώσσα, και σαν τέτοια θέλεις τουλάχιστον 2 χρόνια για να τη μάθεις. Και φυσικά πολύ προσπάθεια. Οπότε όλο αυτό ήταν τρομερά ενδιαφέρον. Μετά ήρθε ο covid που κάπως αγκάλιασε την όλη ιδέα. Το θέμα της επικοινωνίας, του εγκλεισμού, των κλουβιών που αλλάζουμε κλπ. Επίσης την ίδια περίοδο ένας πολύ καλός φίλος μου διαγνώστηκε με ALS. Πέρα από τα κινητικά προβλήματα που άρχισε να παρουσιάζει, μέσα στα χρόνια άρχισε να χάνει και τη φωνή του σταδιακά. Το οποίο ήταν τρομερά δύσκολο, πρώτα από όλα γι΄αυτόν, γιατί έπρεπε να εφευρίσκει κάθε φορά καινούργιους τρόπους να επικοινωνεί μαζί μας για τις ανάγκες του, από την ομιλία που χανόταν σιγά σιγά και έπειτα να προσπαθεί να μας μιλήσει με τα βλέμματα. Προσπαθούσε να επικοινωνήσει για παράδειγμα με το κλείσιμο του ματιού. Τώρα πια έχει μια οθόνη που επικοινωνεί (κοιτάζει, γράφει) και μπορείς να μιλήσεις κανονικά μαζί του, και αυτός είναι πλέον ο τρόπος επικοινωνίας του. Όταν σταμάτησε τελείως να μιλάει, ήταν στην αρχή σοκαριστικό, γιατί τον έβλεπες να θέλει να μιλήσει και να μην μπορεί. Να πει κάτι αστείο για παράδειγμα και να μην μπορεί. Ήταν κάπως, όχι στενάχωρο, αλλά περίεργο θα πω. Όλα αυτά μαζί δημιούργησαν την ταινία.

Το ντοκιμαντέρ έχει βαθύτερα νοήματα. Περνάει στον θεατή ωραία συναισθήματα. Πως έγραψες το σενάριο;

Από το υλικό που είχα, και κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας, είδα ότι αυτό που έχω είναι κάπως δυστοπικό από μόνο του. Οπότε συνέχισα σε αυτό το μοτίβο και μετά, στο τέλος μου ήρθε αυτή η ιδέα. ΟΚ μήπως αυτό θα μπορούσε να μπει σε ένα άλλο περιβάλλον; Σ’ ένα δυστοπικό κόσμο;

Πρώτα συνέλεξες το υλικό και μετά σου ήρθε η ιδέα.

Ναι. Και μέσα στο πέρασμα των χρόνων και με αφορμή όλα τα προηγούμενα που είπα. Μετά κάτσαμε με τον μοντέρ, τον Σπύρο Σκάνδαλο και γράψαμε μαζί τους διαλόγους. Μας βγήκε πολύ ευχάριστα και πολύ οργανικά όλο αυτό, αλλά η αρχική ιδέα ήταν πως μέσω του υλικού, μπορώ να δημιουργήσω μια δυστοπία και να εκφράσω κάποια νοήματα διαφορετικά.

Το θέμα του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ φέτος είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Η ταινία σας αναφέρεται σε αυτήν και ταίριαξε με το θέμα της διοργάνωσης. Βλέπουμε στην υπόθεση την εξερευνήτρια να συνομιλεί με την AI. Έχουν μια πολύ ενδιαφέρουσα δυναμική μεταξύ τους. Τι ήθελες να εξερευνήσεις μέσα από αυτή τη σχέση; ΑΙ και ανθρώπου;

Η αλήθεια είναι πως δεν ήθελα να εξερευνήσω κάτι συγκεκριμένο, απλά δουλεύαμε μαζί με τον Σπύρο (Σκάνδαλο) και σε άλλα project τεχνητής νοημοσύνης και σκεφτήκαμε ότι θα είχε ενδιαφέρον η ηρωίδα μας να έχει μαζί της κάτι. Να μην είναι μόνη. Αυτό θα μπορούσε να είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Αυτό φυσικά το έχουμε δει και πιο παλιά σε διάφορες ταινίες. Δεν είναι κάποια πρωτοτυπία. Απλά τώρα είναι κάπως επίκαιρο το θέμα. Εμείς θέλαμε να δείξουμε την AI που βρίσκεται μέσα στη σκέψη της ηρωίδας και συνομιλούν μαζί, να εξανθρωπίζεται λίγο. Ότι δεν είναι απλά μια μηχανή. Στην αρχή είχαμε βάλει τη φωνή της Google, και αυτό θέλαμε, γιατί είναι πολύ αναγνωρίσιμη, και είχε και λίγο πλάκα. Αλλά στην πορεία είδαμε πως είχαμε προβλήματα με τα δικαιώματα και είπαμε να μην μπλέξουμε με αυτά και να προσχωρήσουμε με τον παραδοσιακό τρόπο. Δηλαδή να προσλάβουμε δύο ηθοποιούς. Με τους συγκεκριμένους είχαμε ξανά συνεργαστεί στο παρελθόν σε ένα podcast που είχε βραβευτεί στο 22ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Και κάναμε και αυτό το ντοκιμαντέρ παρέα. Και λειτούργησε νομίζω.

Ναι βέβαια. Το πάντρεμα με τον Ισπανικό σύλλογο των πουλιών πως έγινε στην ταινία;

Αυτό προέκυψε από τη σχέση που έχουν μαζί τους οι Έλληνες “καναρινάδες”. Ο Ελληνικός αντίστοιχος σύλλογος είναι αδελφοποιημένος μαζί τους. Αυτά τα καναρίνια που βλέπουμε στο ντοκιμαντέρ είναι κυρίως Ισπανικά. Από εκεί προέρχονται και οι καλύτεροι κριτές και εκτροφείς σε αυτά τα είδη. Είναι Ισπανοί. Οπότε έχουν αδελφοποιηθεί οι 3 σύλλογοι και έρχονται εδώ κριτές και εκπαιδεύουν τους Έλληνες και κρίνουν και τους διαγωνιζόμενους στη χώρα μας, οπότε υπάρχει μια σχετική σχέση.

Είδαμε εικόνες καταστροφής στο ντοκιμαντέρ. Όπως καμμένη γη, ένα λιμάνι με σκοτεινό καιρό κ.α. Και εσύ τις πάντρεψες με την ελπίδα. Με λόγια ελπιδοφόρα από την εξερευνήτρια της ταινίας. Το έκανες σκόπιμα;

Ναι. Είχα από τη μια πλευρά αυτό το δυστοπικό υλικό, και από την άλλη είχα την εξερευνήτρια που προέρχεται από έναν άλλο κόσμο και έρχεται στον δικό μας, με την ελπίδα να ανακαλύψει τη δική μας γλώσσα και να σώσει τον πλανήτη της. Αν προλάβει. Όλο αυτό είναι και ένα σχόλιο για το τι σχέση έχουμε εμείς με το περιβάλλον και τον κόσμο γύρω μας. Όταν κάτι το θεωρούμε δεδομένο και το χάσουμε, μόνο τότε το καταλαβαίνουμε. Το πόσο σημαντικό ήταν.

Όπως με την φωνή.

Ναι. Και με τη φύση. Και με το περιβάλλον γύρω μας. Οπότε νομίζω πως είναι και ένα σχόλιο για τη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον γενικότερα.

Σε κάποια στιγμή μέσα στο ντοκιμαντέρ αναφέρεις πως όταν οι άνθρωποι χάσουν τη φωνή, ξεκινούν να μιλούν με τη φωνή των πουλιών. Θεωρείς πως ίσως τα πουλιά θα μπορούσαν να σώσουν τη φύση άμα φτάσουμε σε ένα σημείο καμπής για το περιβάλλον;

Αυτό βασίστηκε στην έρευνα που έκανα στην αρχή για το ντοκιμαντέρ και είδα πως υπάρχουν κάποιες θεωρίες πως η γλώσσα αναπτύχθηκε μέσω των άλλων ζώων και των πουλιών που άκουγε ο άνθρωπος. Αυτό είναι ένα στοιχείο από την έρευνα μου. Εγώ άρχισα να εμπλέκομαι με αυτούς που ασχολούνται με τα πουλιά και σε αυτό το πλαίσιο τους συμπεριέλαβα και στην ταινία.

Μου άρεσε αυτό που έγραψες στο σενάριο. Χάνουμε τη γλώσσα μας, χάνουμε τη φωνή μας και ξεκινούμε από το μηδέν μιλώντας τη γλώσσα των πουλιών για να συνεχίσουμε την ανθρωπότητα. Πολύ ωραία σκέψη.

Ναι.

Μετά το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, θα το δούμε και αλλού;

Ακόμη δεν ξέρουμε! Θα το ανακοινώσουμε! Είμαστε σε αναμονή.Και εμείς περιμένουμε.

Κάποιο άλλο project στα σκαριά;

Ετοιμάζω ένα ντοκιμαντέρ, το οποίο είναι ακόμη σε πολύ αρχικό στάδιο. Είναι μυθοπλασία. Σιγά σιγά, εν καιρώ!

Αυτή που ελπίζει

Σε μια μεταποκαλυπτική εποχή, μια εξερευνήτρια από έναν άλλο γαλαξία ταξιδεύει στον τελευταίο πλανήτη πριν από την καταστροφή του, για να βρει τους ανθρώπους που γνωρίζουν τη γλώσσα των πουλιών και να τη φέρει πίσω στον κόσμο της. Συνοδευόμενη από μια τεχνητή νοημοσύνη, θα ανακαλύψει ότι η ανάγκη για επικοινωνία επιβιώνει, ακόμη και στην απόλυτη σιωπή.

Συντελεστές

Σκηνοθεσία: Στρατής Χατζηελενούδας
Σενάριο
Στρατής Χατζηελενούδας, Σπύρος Σκάνδαλος
Διεύθυνση φωτογραφίας
Γιάννης Κανάκης, Γιάννης Καραμπάτσος
Μοντάζ
Σπύρος Σκάνδαλος
Μουσική
Άννα Σερκεδάκη
Ήχος
Νίκος Έξαρχος, Τέο Χορδάκης, Ανδρέας Γκόβας, Αλέξης Κουκιάς-Παντελής
Αφήγηση
Λυδία Βύρλα, Έλενα Μεγγρέλη

Δείτε το ντοκιμαντέρ online και δια ζώσης στο 27ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (6-16/3/2025).