Τον Γιώργο Παπαζαφειρίου τον γνώρισα μέσα από τον πιο στενό μου φίλο από τα μαθητικά χρόνια μέχρι σήμερα, Απόστολο Παπαζαφειρίου — τον μεγαλύτερο αδερφό του — σε πολύ μικρή ηλικία, στα χρόνια του δημοτικού. Από τότε κουβαλώ μια ζεστή, ανεξίτηλη ανάμνηση: ένας μεγαλύτερος που δεν ήταν δικός μου αλλά τον ένιωθα δικό μου, που μας βομβάρδιζε με κουλτουριάρικες βόμβες χωρίς έλεος. Σινεμά, βιβλία, και κυρίως μουσική — η μουσική που μας ένωνε όλους, παιδιά των ’80s και των ’90s που μεγαλώσαμε με τον ήχο μιας εποχής που άλλαξε τα πάντα. Pearl Jam, Nirvana, Stone Temple Pilots, Soundgarden, Audioslave — η grunge και το hard rock ήταν η κοινή μας γλώσσα, το soundtrack μιας φιλίας που χτίστηκε σιγά-σιγά και έμεινε.

Κείμενο: Νικόλαος Τσιώλης

Μαζευόμασταν, γελούσαμε, κοροϊδεύαμε ηθοποιούς σε b-movies, συζητούσαμε ταινίες που κανείς άλλος γύρω μας δεν είχε δει. Ο Γιώργος είχε εκείνη τη σπάνια ικανότητα να σε κάνει να αγαπάς πράγματα που δεν ήξερες ότι υπήρχαν. Με τα χρόνια εξελίχθηκε σε έναν άνθρωπο που μόνο καλά λόγια έχεις να πεις γι’ αυτόν — ευγενικό, χαρισματικό, με μια φυσική ζεστασιά που σε έκανε να νιώθεις καλά στην παρουσία του. Στο ενδιάμεσο, η αρχαιολογία τον κέρδισε ολοκληρωτικά και χτίστηκε αθόρυβα μια καριέρα, μια αγάπη για την ιστορία και την ιστορία της τέχνης, αλλά και ένα πάθος που λίγοι γνώριζαν: ο μοντελισμός, συνυφασμένος πάντα με ιστορικά στοιχεία. Στρατιωτάκια από τα αρχαία χρόνια ως τον Βʹ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την ίδια ακρίβεια και σεβασμό που έδινε στις ανασκαφές.

Έφυγε απότομα τον Απρίλιο του 2024, μόλις 51 ετών. Πρόλαβε μόλις να αφήσει πίσω του το βιβλίο του.

Το ταξίδι του βιβλίου

Το «Παλιό Χώμα» κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2025 από τις εκδόσεις Νήσος και γρήγορα βρήκε τον δρόμο του προς τους αναγνώστες — και προς εκείνους που αγαπούσαν τον Γιώργο. Η πρώτη παρουσίαση έγινε στην Αθήνα, στις 18 Νοεμβρίου 2025, στο βιβλιοπωλείο Κομπραί στη Διδότου, με τον συγγραφέα Κώστα Αρκουδέα και την αρχαιολόγο Αγγελική Κουκουβού να μιλούν για το έργο, ενώ αποσπάσματα απέδωσαν η σκηνοθέτις Αναστασία Κουμίδου, ο αρχαιολόγος Κώστας Πασχαλίδης και ο ηθοποιός Πέτρος Σκαρμέας.

Η δεύτερη παρουσίαση ήρθε στη Θεσσαλονίκη, στις 16 Δεκεμβρίου 2025, στον ζεστό χώρο του βιβλιοπωλείου Ζώγια στην Αλεξάνδρου Σβώλου, την πόλη που τον γέννησε, που τον σπούδασε, που τον έκανε αυτό που έγινε. Ήμουν εκεί. Και ξέρω πόσο δύσκολο ήταν για την Αγγελική να στέκεται μπροστά σε κόσμο και να μιλά για το βιβλίο ενός ανθρώπου που λείπει, για εκείνη περισσότερο από όλους.

(Μπορείτε να διαβάσετε το πλήρες ρεπορτάζ της βραδιάς εδώ: «Παλιό Χώμα»: μνήμη, απώλεια και ελπίδα σε μια συγκινητική παρουσίαση του βιβλίου στη Θεσσαλονίκη)

Η επιστροφή στις Αιγές

Η τρίτη παρουσίαση είχε κάτι το ιδιαίτερο που οι προηγούμενες δεν μπορούσαν να έχουν. Έγινε στο Αμφιθέατρο «Μανόλης Ανδρόνικος» του Πολυκεντρικού Μουσείου Αιγών στη Βεργίνα — εκεί όπου ο Γιώργος είχε σκύψει για χρόνια πάνω στο χώμα, εκεί όπου είχε αφήσει κομμάτι από τον εαυτό του. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας και με πρωτοβουλία του Συλλόγου Φίλων του Μουσείου.

Πριν την παρουσίαση, μια ξενάγηση στην έκθεση «Αιγών μνήμη» — ευρήματα που είχαν περάσει από τα χέρια του Γιώργου, που τα είχε μελετήσει, ταξινομήσει, αγαπήσει. Ο αρχαιολόγος Τάσος Κακαμανούδης, φίλος και συνάδελφός του που είχε δουλέψει μαζί του στις ανασκαφές των Αιγών, μας ξενάγησε μιλώντας για εκείνον με τη ζεστασιά κάποιου που μοιράστηκε μαζί του πολλές ώρες κάτω από τον ήλιο της Ημαθίας. Μας έδειξαν φωτογραφίες από τη ζωή του στις ανασκαφές — στιγμές με φίλους, γωνίες του χώρου, σκηνές καθημερινές που έγιναν έμπνευση και βρήκαν τη θέση τους μέσα στο βιβλίο. Ανάμεσά τους και ο Mike, ο αγαπημένος σκύλος του που τον ακολουθούσε παντού και του έκανε συντροφιά στις ανασκαφές. Ο Mike έχει τη θέση του και στο βιβλίο — και παίζει τον ρόλο του.

Για το βιβλίο μίλησαν ο συγγραφέας Κώστας Αρκουδέας και η αρχαιολόγος Αγγελική Κουκουβού, σύζυγος του Γιώργου, που και πάλι στεκόταν μπροστά σε κόσμο μιλώντας για το έργο του ανθρώπου της. Αποσπάσματα απέδωσαν ο ηθοποιός Κωνσταντίνος Ζήνδρος, ο αρχαιολόγος Τάσος Κακαμανούδης και η σκηνοθέτις Αναστασία Κουμίδου. Μίλησαν επίσης συνάδελφοι και συνεργάτες του Γιώργου, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, αποτίοντας φόρο τιμής σε έναν άνθρωπο που άφησε ίχνος βαθύ σε όσους τον γνώρισαν.

Η σκηνοθέτις Αναστασία Κουμίδου μίλησε με τα καλύτερα λόγια για τον Γιώργο — για την παιδεία του, τις γνώσεις του για το θέατρο, την ευφυία του και τον τρόπο που αντιλαμβανόταν και σχολίαζε τη σκηνοθεσία και το έργο της. Δεν παρέλειψε να εκφράσει την ελπίδα της να βρεθεί κάποια στιγμή ένας παραγωγός που θα αναλάβει να μεταφέρει το βιβλίο στην οθόνη — γιατί, όπως είπε, θα ήταν κάτι πραγματικά πολύ όμορφο. Έκλεισε με ένα απόφθεγμα του Νίκου Νικολαΐδη που ταίριαξε απόλυτα στη στιγμή: «Μου φαίνεται πως τώρα ήρθε η ώρα να περπατήσουμε σωστά τον λάθος δρόμο κι υπάρχει μόνο ένας τρόπος να μη χαθούμε… Να ξεχαστούμε αλλά να μην ξεχάσουμε.»

Τελευταία μίλησε η Αγγελική Κοτταρίδη, διευθύντρια του Πολυκεντρικού Μουσείου Αιγών — και η αίθουσα σώπασε. Με λόγια απλά και βαρύτιμα, μίλησε για τον Γιώργο με τη ζεστασιά κάποιας που τον ήξερε και τον εκτιμούσε βαθιά. Είπε ότι έγραψε το βιβλίο του για να πετάξει, να απελευθερωθεί. Και δεν μπόρεσε να κρατήσει τα δάκρυά της.

Η Αγγελική Κουκουβού μοιράστηκε μαζί μας στην παρουσίαση ότι παρόλο που είναι η τρίτη φορά που παρουσιάζει το βιβλίο, όσο περνάει ο καιρός γίνεται όλο και πιο δύσκολο — να μιλά, να περιγράφει, να αναλύει για τον Γιώργο και για το έργο του. Κι όμως στέκεται, παρουσιάζει, μιλά. Γιατί το βιβλίο του Γιώργου το αξίζει.

Το βιβλίο

Το «Παλιό Χώμα» είναι ένα μυθιστόρημα που ακροβατεί ανάμεσα σε δύο εποχές με απόσταση σχεδόν είκοσι τεσσάρων αιώνων. Στο σήμερα, ένας αρχαιολόγος δουλεύει στην επίβλεψη ανασκαφών στην περιοχή της Βεργίνας — των αρχαίων Αιγών, της πρώτης πρωτεύουσας του μακεδονικού βασιλείου. Στο χθες, ένας βετεράνος του στρατού του Μεγάλου Αλεξάνδρου επιστρέφει στο σπίτι του από την Ανατολή, κουβαλώντας μαζί του πολύ περισσότερα από την αμοιβή του. Δύο άντρες, δύο ζωές, το ίδιο χώμα.

Ο Γιώργος δεν ήθελε να γράψει ένα ιστορικό μυθιστόρημα — κάτι που τόνισε και η Αγγελική στις παρουσιάσεις. Ήθελε να δείξει πόσο ίδιοι παραμένουμε όλοι μέσα στον χρόνο: στην αγάπη, στην απώλεια, στην ελπίδα. Ο Κώστας Αρκουδέας το είπε στη Θεσσαλονίκη με τον πιο απλό τρόπο: το νόημα του βιβλίου είναι η ελπίδα, και πρωταγωνίστριά του η Βεργίνα.

Μέσα στις σελίδες του κρύβονται πράγματα που μόνο όσοι γνώριζαν τον Γιώργο μπορούν να αναγνωρίσουν. Στην παρουσίαση μάς έδειξαν φωτογραφίες από τη ζωή του στις ανασκαφές — στιγμές με φίλους, γωνίες του χώρου, σκηνές καθημερινές που έγιναν έμπνευση και βρήκαν τη θέση τους μέσα στο βιβλίο. Ανάμεσά τους και ο Mike, ο αγαπημένος σκύλος του που τον ακολουθούσε παντού και του έκανε συντροφιά στις ανασκαφές. Ο Mike έχει τη θέση του και στο βιβλίο — και παίζει τον ρόλο του.

Παρακαταθήκη

Το «Παλιό Χώμα» δεν είναι απλώς ένα καλό βιβλίο. Είναι η ζωή ενός ανθρώπου μεταμφιεσμένη σε αφήγηση — η αγάπη του για τον τόπο, για την ιστορία, για τους ανθρώπους. Έγραψε το βιβλίο του και πέταξε. Το βιβλίο του βρήκε τους αναγνώστες του. Και θα συνεχίσει να τους βρίσκει — γιατί το παλιό χώμα δεν ξεχνιέται.